Được Đằng Chân, Lân Đằng Đầu

Bài Học Từ Cuộc Chiến Thuế Quan Mỹ - Canada💢

Rạng sáng thứ Bảy vừa rồi, đúng nửa đêm, một sự kiện đă chính thức xảy ra sau nhiều tháng giằng co: Mỹ áp mức thuế 50% lên khoảng 20 tỷ đô hàng hóa của Canada, sau khi cuộc đàm phán thương mại giữa hai nước đổ vỡ vào phút chót. Thủ tướng Canada Mark Carney lập tức tuyên bố sẽ trả đũa "đô đổi đô," và gọi động thái của Mỹ là "một sự tính toán sai lầm." Hai người láng giềng thân thiết bậc nhất thế giới, sau hơn một năm căng thẳng, giờ chính thức bước vào một cuộc chiến thương mại trực diện.

Nghe qua th́ có vẻ như Mỹ đang gây hấn với một đồng minh lâu năm. Nhưng nếu chịu khó nh́n lại toàn bộ câu chuyện từ đầu, người ta sẽ thấy một bức tranh khác hẳn với cái mà mấy ḍng tít giật gân muốn vẽ ra.

Có một câu tục ngữ của ông bà ḿnh mà ḿnh thấy hợp vô cùng với t́nh cảnh này: được đằng chân, lân đằng đầu. Ư nói có những người, khi ḿnh càng nhường nhịn, càng dễ dăi, th́ họ lại càng lấn tới, càng đ̣i hỏi nhiều hơn. Và cái cách để một mối quan hệ trở nên lành mạnh, đôi khi, không phải là cứ nhường măi, mà là biết nói "không" đúng lúc.

Bởi v́ cuộc chiến thương mại này, thật ra, không phải mới nổ ra hôm qua. Nó đă âm ỉ suốt hơn một năm. Và trong suốt thời gian đó, phía Mỹ đă đưa ra không biết bao nhiêu lời đề nghị, bao nhiêu lần gia hạn, bao nhiêu lần lùi thời hạn chót để cho Canada có thêm thời gian đàm phán. Ngay trong đợt này thôi, phía Mỹ đă đề nghị những điều khoản mà theo lời đại diện thương mại Mỹ, là "sự đối xử tốt nhất dành cho bất kỳ nước xuất khẩu lớn nào vào thị trường Mỹ." Họ thậm chí đă đồng ư giảm đáng kể thuế cho thép, nhôm, xe hơi, và gỗ của Canada. Nói cách khác, phía Mỹ không hề đóng sầm cửa. Họ đă mở cửa, đă trải thảm, đă nhượng bộ khá nhiều.

Vậy chuyện ǵ đă khiến thỏa thuận đổ vỡ vào phút chót? Theo phía Mỹ, chính Canada mới là bên vào giờ chót lại đưa ra "những đ̣i hỏi mới và rút lại những cam kết khác," làm đảo lộn cái thế cân bằng mà hai bên đă dày công dựng nên trong nhiều ngày đàm phán. Nói cách khác, khi bàn tay ch́a ra đă sắp chạm tới cái bắt tay, th́ một bên lại rụt tay về và đ̣i thêm.

Đây chính là chỗ mà câu tục ngữ "được đằng chân, lân đằng đầu" trở nên sáng tỏ. Trong nhiều thập kỷ, nước Mỹ đă quen với một vai tṛ nhất định trong các mối quan hệ thương mại: vai tṛ của người dễ tính, người luôn sẵn sàng nhượng bộ để giữ ḥa khí, người chấp nhận những thỏa thuận bất lợi cho chính ḿnh miễn là giữ được cái tiếng "đồng minh tốt." Và cái thói quen nhường nhịn đó, qua năm tháng, đă khiến một số đối tác xem đó là điều hiển nhiên. Họ quen với việc cứ đ̣i hỏi, và nước Mỹ cứ chiều theo.

Điều mà chính quyền hiện tại đang làm, dù người ta có đồng ư hay không, thực ra là phá vỡ cái thói quen đó. Thông điệp gửi đi rất rơ ràng: cuộc chơi cũ, nơi nước Mỹ luôn là bên chịu thiệt để làm vừa ḷng người khác, đă chấm dứt. Từ giờ, muốn làm ăn với thị trường lớn nhất thế giới, th́ phải trên cơ sở công bằng, có đi có lại, chứ không c̣n cái kiểu một bên cho, một bên nhận nữa.
Có một chi tiết trong toàn bộ câu chuyện này mà ḿnh thấy rất đáng chú ư, và nó cho thấy đây không phải là hành động của một kẻ chỉ biết trừng phạt. Ngay giữa lúc căng thẳng với Canada lên cao, chính quyền Mỹ lại tuyên bố tạm bỏ hạn ngạch thuế cho 300 ngh́n tấn thịt ḅ nhập khẩu trong 90 ngày, để hạ giá thịt cho người dân Mỹ. Nghĩa là ở đâu việc giảm thuế có lợi cho dân ḿnh, th́ họ giảm ngay; c̣n ở đâu đối tác chơi không ṣng phẳng, th́ họ cứng rắn. Đó không phải là sự thù ghét mù quáng, mà là một sự tính toán dựa trên lợi ích quốc gia, một điều mà đáng lẽ chính phủ nào cũng nên làm cho dân của ḿnh.

Tất nhiên, cũng phải công bằng mà nói, một cuộc chiến thương mại th́ chẳng bên nào thắng trọn vẹn cả. Pḥng Thương mại Canada đă cảnh báo rằng người Mỹ rồi cũng sẽ thấy giá cả tăng lên, c̣n người Canada th́ sẽ mất khách hàng và công ăn việc làm. Điều đó đúng, và không nên xem nhẹ. Thuế quan là con dao hai lưỡi, và người tiêu dùng ở cả hai nước ít nhiều đều sẽ cảm nhận được sức nóng. Đây không phải là chuyện ǵ đáng để ăn mừng một cách hả hê, mà là một nước cờ cứng rắn với cái giá của nó.

Nhưng cái giá đó, những người ủng hộ lập luận, là cái giá cần thiết để thiết lập lại một luật chơi công bằng hơn về lâu dài. Giống như trong một mối quan hệ, đôi khi người ta phải chấp nhận một cuộc căi vă khó chịu để đặt lại ranh giới, c̣n hơn là cứ nhẫn nhịn măi để rồi bị lấn lướt không có điểm dừng. Một sự nhượng bộ vô nguyên tắc, kéo dài, cuối cùng không nuôi dưỡng sự tôn trọng, mà chỉ nuôi dưỡng thói quen đ̣i hỏi.

Điều thú vị nữa là, ông Carney của Canada thật ra cũng đang chơi một ván bài chính trị của riêng ḿnh. Ông được bầu lên với lời hứa sẽ "đứng lên chống lại" nước Mỹ, và phần lớn dân Canada ủng hộ việc không nhượng bộ. Nghĩa là cả hai nhà lănh đạo đều đang làm điều mà cử tri của ḿnh muốn: mỗi người cứng rắn để bảo vệ quyền lợi quốc gia của ḿnh. Và đó, xét cho cùng, mới là bản chất thật của bang giao quốc tế, một điều mà người ta thường quên mất giữa những lời hoa mỹ về "t́nh hữu nghị đời đời." Các quốc gia không có bạn bè vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn. Đó là một câu nói cũ, nhưng chưa bao giờ hết đúng.

Cho nên, khi nh́n vào cái tít "Mỹ áp thuế 50% lên Canada," thay v́ vội kết luận rằng nước Mỹ đang bắt nạt một người bạn, có lẽ nên đặt một câu hỏi công bằng hơn: trong suốt bao năm qua, ai mới thực sự là người được lợi từ cái luật chơi cũ? Và việc một quốc gia quyết định không chơi theo cái luật bất lợi cho ḿnh nữa, đ̣i hỏi sự có đi có lại ṣng phẳng, th́ đó là hành động của một kẻ gây hấn, hay chỉ đơn giản là của một người cuối cùng đă học được cách nói "không"?

C̣n bạn, bạn nghĩ trong các mối quan hệ, dù là giữa người với người hay giữa quốc gia với quốc gia, th́ sự nhường nhịn vô hạn có thực sự nuôi dưỡng được sự tôn trọng lâu dài, hay đôi khi biết nói "không" đúng lúc mới chính là nền tảng của một mối quan hệ b́nh đẳng và bền vững?

-- Ryan Phan -